"Op woensdag 27 mei nam ik deel aan een regiowerksessie in Gilze-Rijen, om het stationsgebied van deze gemeente eens onder de loep te nemen. In dit artikel deel ik de inzichten uit mijn onderzoek en koppel ik ze aan de opgaven die op deze locatie spelen.

Meer dan een overstappunt
De relatie tussen het station en de stad bepaalt in hoge mate de betekenis en werking van het stationsgebied. Een station is allang niet meer slechts een plek om in, uit of over te stappen, maar fungeert als een veelzijdig knooppunt waarin mobiliteit, stedelijke dynamiek en leefkwaliteit samenkomen. Ze zijn naast een mobiliteitsknooppunt ook een ontmoetingsplek, economische motor, stadsentree, oriëntatiepunt en samenhang tussen stadsdelen. Uit het onderzoek blijkt dat een stationsgebied maar liefst negen verschillende functies kan vervullen binnen het stedelijke systeem, zoals is weergegeven in het figuur. Deze lopen uiteen van vervoersgerelateerde rollen tot functies in het publieke domein en als drager van stedelijke voorzieningen en ruimtelijke verbindingen. Zo kan een station tegelijkertijd optreden als efficiënt overstappunt, levendige ontmoetingsplek, economische motor, herkenbaar oriëntatiepunt en cruciale schakel tussen stadsdelen. De kracht van het stationsgebied schuilt juist in het slim combineren van deze functies. Hoe beter dit samenspel wordt benut, hoe groter de ruimtelijke en maatschappelijke meerwaarde: niet alleen als infrastructuurknooppunt, maar als integraal onderdeel van een leefbare, verbonden en toekomstbestendige stad.

Voor Rijen is dat een relevante gedachte. Het station heeft niet alleen een mobiliteitsfunctie aan het spoor, het gebied vormt ook een strategische schakel tussen het centrum, de toekomstige ontwikkelingen rondom het nieuwe gemeentehuis (die zal verhuizen naar de Spoorzone) en de economische betekenis van vliegbasis Gilze-Rijen. De uitdaging is om deze functies niet los van elkaar te ontwikkelen, maar door aan elkaar te schakelen.

Zes ontwerpprincipes voor verbonden stationsgebieden
Om stationsgebieden leefbaar te kunnen verdichten heb ik zes strategische ontwerpprincipes ontwikkeld. Hoe kunnen deze principes inspiratie bieden voor de toekomstige ontwikkeling van stationsgebied Gilze-Rijen?

1. Mobiliteitsverbindingen: redeneer vanuit het station en geef actieve mobiliteit prioriteit
De ontwikkeling van een stationsgebied begint bij het station zelf. Een goed functionerend station vraagt om veilige en aantrekkelijke routes voor voetgangers en fietsers. Iedere treinreiziger is immers ook voetganger.

Voor Rijen sluit dit principe direct aan bij de nieuwe ondergrondse verbinding voor langzaam verkeer. Door deze verbinding centraal te stellen ontstaat een veilige en aantrekkelijke route tussen beide zijden van het spoor, zonder autoverkeer. Daarmee wordt het station beter toegankelijk en ontstaat meer ruimte voor verblijfskwaliteit rondom het station.

2. Stedelijke identiteit: benut identiteit en bestaande (lokale) kwaliteiten
Gebiedsontwikkeling wordt sterker wanneer deze voortbouwt op de identiteit van een plek. Dat hoeft niet altijd erfgoed te zijn; ook bestaande kwaliteiten, verhalen en economische dragers kunnen richting geven aan toekomstige ontwikkelingen.

Eén van de kansen in Gilze-Rijen is de relatie met vliegbasis Gilze-Rijen. Deze bijzondere functie zou het gebied een eigen profiel kunnen geven in de regio en daarbuiten. Door een dergelijke identiteit te benutten en zichtbaar te maken in programmering, openbare ruimte of voorzieningen kan het stationsgebied een herkenbaar karakter krijgen dat verder gaat dan een standaard vervoersknooppunt.

3. Sociale verbindingen: maak hoogwaardige openbare ruimte randvoorwaardelijk
Verdichting vraagt om kwaliteit. Hoe meer functies en gebruikers samenkomen, hoe belangrijker een aantrekkelijke openbare ruimte wordt. Groen, verblijfskwaliteit, klimaatadaptatie en sociale veiligheid zijn geen luxe, maar voorwaarden voor succes.

Net zoals in andere stationsgebieden, betekent het dat de ruimte rondom beide stationsentrees (zowel noord als zuid) in Gilze-Rijen meer kan worden dan een doorgangsgebied. Pleinen, groene verblijfsplekken en actieve plinten kunnen ervoor zorgen dat reizigers niet alleen passeren, maar ook verblijven en elkaar ontmoeten.

4. Natuurlijke verbindingen: herstel natuurlijke netwerken
Groen en water moeten niet worden gezien als toevoeging achteraf, maar als dragers van het ontwerp. Natuurlijke structuren zorgen voor verkoeling, biodiversiteit en een prettige leefomgeving.

Bij de verdere ontwikkeling van het stationsgebied in Gilze-Rijen biedt dit kansen om bestaande en nieuwe groenstructuren te verbinden met bestaande landschappelijke kwaliteiten in de omgeving. Gilze-Rijen ligt immers binnen handbereik van enkele groene gebieden waaronder de Boswachterij Dorst ten westen van het station en de ecologische zone aan de oostkant. Daarmee ontstaat niet alleen een aantrekkelijk stationsgebied, maar ook een bijdrage aan klimaatadaptatie, ecologie en gezondheid.

5. Verbindingen tussen functies: bouw aan functionele netwerken
Levendige stationsgebieden ontstaan door een mix van functies met een aantrekkingskracht op verschillende doelgroepen. Wonen, werken, maatschappelijke voorzieningen en commerciële functies versterken elkaar wanneer ze slim worden gecombineerd.

De ontwikkeling van het nieuwe stadhuis biedt hiervoor een interessant aanknopingspunt. Een gemeentelijke voorziening trekt dagelijks bezoekers en medewerkers en kan daarmee fungeren als motor voor de verdere gebiedsontwikkeling. Door een relatie te leggen tussen het stadhuis en andere publieke en commerciële functies, ontstaat een gebied dat gedurende de hele dag actief blijft.

6. Stedelijke verbindingen: beschouw het stationsgebied als een stedelijk knooppunt
Stationsgebieden moeten niet alleen functioneren binnen het mobiliteitssysteem, maar ook onderdeel zijn van het stedelijk weefsel. Het spoor mag geen barrière vormen tussen buurten, voorzieningen en bestemmingen.

Juist hier ligt voor Rijen een grote opgave en kans. De komst van twee volwaardige stationszijden en een nieuwe langzaamverkeersverbinding maakt het mogelijk om het spoor minder als scheiding en meer als verbinding te laten functioneren. Hierdoor kunnen het centrum, het stationsgebied, nieuwe ontwikkelingen en de omgeving van de vliegbasis beter met elkaar worden verweven.

Verbinden als ontwerpopgave
De bijeenkomst in Gilze-Rijen maakte duidelijk dat de toekomst van stationsgebieden niet alleen draait om mobiliteit of de dominantie van woningbouw. Het gaat om het creëren van samenhang: tussen noord en zuid, tussen voorzieningen en reizigers, tussen identiteit en ontwikkeling. Dat is immers de kracht van gebiedsontwikkeling.

"Door ontwerpkracht wordt niet alleen verbeeld wat mogelijk is, maar vooral ook scherp wat wenselijk is – en daarmee vormt het ontwerp de sleutel om ambities te concretiseren en te realiseren."

Het beschouwen van het stationsgebied als integraal stedelijk knooppunt is cruciaal omdat hier de grootste kansen liggen om stedelijke opgaven met elkaar te verbinden en wederzijds te versterken. Juist via ontwerpkracht wordt deze samenhang concreet en richtinggevend: ontwerp maakt zichtbaar hoe mobiliteit, verblijfskwaliteit en stedelijke functies elkaar kunnen aanvullen in plaats van concurreren. Het legt nieuwe fysieke en programmatische relaties, maar fungeert ook als communicatiemiddel dat complexe keuzes begrijpelijk en overdraagbaar maakt voor betrokken partijen, bewoners en bestuurders. Door te ontwerpen wordt niet alleen verbeeld wat mogelijk is, maar vooral ook scherp wat wenselijk is – en daarmee vormt het ontwerp de sleutel om ambities te concretiseren en te realiseren.

Gilze-Rijen laat zien dat ook middelgrote stationsgebieden een belangrijke rol kunnen spelen in de toekomst van Nederland. Door het station te benaderen als een integraal onderdeel van de gebouwde omgeving ontstaat ruimte voor verdichting die niet ten koste gaat van leefbaarheid, maar deze juist versterkt. Dat is de kern van de visie op verbonden stationsgebieden: niet bouwen rondom een station, maar bouwen aan verbindingen."

Dit essay is onderdeel van Nieuwe Verbindingen, de regionale programmalijn waarin CAST samen met BLASt en de Stedelijke Regio Breda Tilburg (SRBT) werkt aan de duurzame ontwikkeling van de regio via actuele opgaven die de gemeentegrenzen overstijgen. Het programma wordt mede mogelijk gemaakt door Stimuleringsfonds Creatieve Industrie en alle partners van het samenwerkingsverband SRBT (19 gemeenten, 4 waterschappen en Provincie Noord-Brabant). We nodigden Ruben Senden uit voor een werksessie in het kader van de 'Stationsgebieden benutten', en vroegen hem een artikel te schrijven over zijn onderzoek en methodiek, omdat we die heel inspirerend en waardevol vinden voor de opgaven in de SRBT.