Hoewel Brabantse dorpen verspreid over de provincie liggen, zijn er ook veel overeenkomsten in de opgaven die het landelijk gebied kent. ‘We kunnen wel weer een weiland opkopen en daar twee-onder-een-kappers neerzetten, maar de vraag is of daar de opgaven voor je dorp mee zijn opgelost. Gebruiken die mensen ook de voorzieningen? Komen ze ook naar de voetbalclub? Zonder een goede aanpak komen dorpen niet vooruit’, zegt Marco Visser van de Stedelijke Regio Breda-Tilburg (SRBT).

Ilke Klasen, stedenbouwkundige bij De Zwarte Hond en co-auteur van de Dorpenstrategie, was uitgenodigd om een presentatie te geven en de sessie mee te begeleiden: ‘In het mozaïek van steden, middelgrote steden en dorpen is het een uitdaging om de dorpen robuust en inclusief te houden. In het daily urban system dat we kennen hebben de dorpen de steden nodig voor bijvoorbeeld het hoger onderwijs en bedrijvigheid. De steden hebben de dorpen ook nodig, voor bijvoorbeeld voedselproductie en recreatie.' 

Volgens Klasen zijn er in dorpen een aantal trends te signaleren: het aantal bewoners per woning loopt terug, voorzieningen verdwijnenen de variatie in type woningaanbod is in dorpen vaak beperkt, waardoor starters en senioren nauwelijks een plek kunnen vinden. Verkeersdrukte neemt toe in dorpskernen en mede daarom moeten openbaar en gedeeld vervoer ook in het landelijke gebied beter landen. Er zijn acht typen uitdagingen gedestilleerd. ‘De Dorpenstrategie werkt als een gereedschapskist: het is een soort snoepwinkel waar je naartoe kunt om te kijken wat je voor jouw dorp specifiek kunt gebruiken.’

"Klasen illustreert dat opgaven met elkaar gecombineerd kunnen worden en zo als vliegwiel kunnen werken, zogenaamde koppelkansen."

Klasen illustreert dat opgaven met elkaar gecombineerd kunnen worden en zo als vliegwiel kunnen werken, zogenaamde koppelkansen. Nieuwbouw kan de relatie tussen het dorp en de stad herstellen, het vervangen van riolering is een kans voor een herinrichting van de openbare ruimte met plekken voor ontmoeting en groen. De strategie doet meerdere handreikingen voor concrete strategieën, waarbij gemeente en inwoners vaststellen wat de dorpse identiteit is, zoals bijvoorbeeld in een 'kern-cv'. ‘Daar gaat het in dorpen vaak over, maar elke dorpsidentiteit is anders. En misschien is die identiteit voor inwoners wel duidelijk, maar voor nieuwkomers of buitenstaanders niet. Daarom is het goed om in schrift de behoeften in kaart te brengen.’

De experts en bezoekers stellen vooral vragen bij ouderen die kleiner moeten gaan wonen: volgens veel betrokkenen uit Rijsbergen en de omgeving is het echt een uitdaging om ouderen uit te nodigen kleiner te gaan wonen, omdat ze vaak hetzelfde betalen voor veel minder vierkante meters. Klasen geeft daarop aan dat er ook andere vormen denkbaar zijn dan een appartement: een hofje kan bijvoorbeeld veel beter aansluiten bij de wensen van ouderen. Zelfs dan denkt een bestuurslid van de Dorpsraad Rijsbergen dat het vooral starters zijn die voor een appartement durven kiezen en dat ouderen de stap niet durven maken.

Later die middag neemt Bo Struyf van AR-TUR, het architectuurcentrum van Turnhout, het woord over de Toolbox Dorpse Architectuur: een kaartspel met een scala aan voorbeelden van projectverhalen, dorpse figuren en tactieken, dat toont hoe collectief wonen in dorpen beter kan. ‘Met die toolbox proberen we antwoord te geven op de grote ruimte die er zit ‘tussen de eengezinsvilla op een groot perceel en de woontoren. We focussen ons daarbij op meervoudig wonen. Heel veel grondeigenaars in dorpen weten nog niet precies wat ze allemaal kunnen. Tegelijkertijd vraagt niet elke plek om verdichting. Wij geloven dat we in het dorp een verschil kunnen maken, ook met individuele projecten. De grootste sterkte van onze toolbox is dat we een taal bieden.’

De Toolbox en de Dorpenstrategie komen goed van pas bij het nadenken over de gebiedsvisie voor het centrum van Rijsbergen. Tijdens een wandeling nemen de experts een kijkje in het dorpshart, onder leiding van Frank Toeset (Beleidsadviseur Leefomgeving gemeente Zundert). ‘De gemeente is hier al een tijdje mee bezig en doet dat door middel van overheidsparticipatie: in deze fase zijn bewoners en ondernemers uit het dorp aan zet’. Een voormalig pand van de Rabobank biedt daarvoor een eerste haakje om na te denken: wellicht is dat een mooie kans voor verdichting in de kern. Op een centraal plein (Lindekensplein) kan misschien horeca landen – maar nu loopt er een zwaar gebruikte verkeersader dwars door het dorp. Problematisch is vooral dat deze weg door vrachtwagens wordt benut die de tolheffing op een andere weg willen omzeilen. De kerk moet een andere functie krijgen. Ook wordt de dorpsrand aangedaan. Vooral achterkanten van woningen zijn naar het landschap toe gericht, en op sommige plekken is het landschap niet meer vrij toegankelijk, wordt het zicht ontnomen door nieuwe woningbouw. Hoe kan de beek die achter het dorp loopt beter ontsloten worden voor een mooie wandeling? En hoe kunnen dorp en landschap beter met elkaar worden vervlochten?

Terug binnen gaan de experts in twee groepen aan de slag. Ruim een uur buigen ze zich over het dorp en geven ze met post-its de kansen en uitdagingen aan. Het eerste team zag voor de korte termijn geen oplossingen voor bijvoorbeeld de verkeersdrukte, maar denkt wel aan het creëren van een groene ader die van oost naar west loopt en daarmee de noord-zuidoriëntatie doorbreekt. ‘Bij het Rabobankgebouw zagen we voor ons dat minstens voor de helft plaats zou maken voor groen. Het Lindekensplein zou zich dan weer voor woningbouw kunnen lenen.’

In de hersenspinsels van dit team zouden de functies van buurthuis Koutershof worden overgeheveld naar de kerk en zou de plint van de Koutershof ruimte kunnen gaan bieden aan supermarkt PLUS en de Action. ‘Dat zijn grote verkeerszuigers, en aan de achterkant heb je al een parkeerplaats liggen. De huidige PLUS zou ruimte kunnen maken voor de horeca, waardoor het Lindekensplein weer beter benut wordt’, meent het team. ‘Wat de hoofdweg betreft: die willen we van gevel tot gevel rustiger maken door het fietspad en de hoofdweg naast elkaar te leggen en daarmee de automobilist een beetje opnieuw op te voeden.'

Ook het andere team zet in op verkeersmaatregelen: eenrichtingsverkeer invoeren op de Sint-Bavostraat en een alternatieve route aanbieden, bijvoorbeeld over de Gommersstraat. Die straat wordt dan weliswaar wat drukker, maar die drukte is ook weer te counteren door op die andere route bijvoorbeeld meer groen aan te bieden. Daarnaast moet er een visie voor de Rabobank komen en moeten er voor dat pand ook in het Omgevingsplan kaders worden neergezet qua vorm, architectuur, programma en parkeren. Dat is iets om nu alvast op te pakken.’

Daarnaast moet ook voor dit team de kerk een sleutelrol gaan spelen. ‘Het is het hoogste gebouw en qua uitstraling een van de belangrijkste gebouwen in het dorp. Ze zeggen weleens dat de transformatie van zo’n kerk vergelijkbaar is met de transformaties op boerenerven, maar er zijn heel veel boerenerven in een dorp en er is maar één kerk.’ Wees dus zuinig op zo’n landmark, zegt het team. Dat is ook de intentie, aldus experts die Rijsbergen goed kennen, maar de juridische situatie met het bisdom vereist veel overleg en denkwerk, is hun ervaring. ‘Uiteindelijk hebben ze wel jullie input nodig om de kerk een nieuwe invulling te geven.’

De sessie in Rijsbergen maakte duidelijk dat werken met de Dorpenstrategie en de Toolbox Dorpse Architectuur vraagt om oefening en gezamenlijke verkenning. De casus hielp om kenmerken, spanningen en minder vanzelfsprekende patronen in het dorp scherp te krijgen, en bood gelegenheid om mogelijke handelingsperspectieven te ontwikkelen. Door samen te kijken, te tekenen en het gebied te ervaren, ontstond een gedeeld begrip van de opgaven en nieuwe aanknopingspunten voor vervolg. Rijsbergen fungeerde daarmee als eerste oefenplek binnen Nieuwe Verbindingen – een startpunt om deze manier van werken verder te ontwikkelen en toe te passen in andere dorpen en gemeenten binnen de regio.

Nieuwe Verbindingen is een meerjarig, reizend programma van CAST i.s.m BLASt en de SRBT, waarin we werken aan de duurzame ontwikkeling van de regio, via actuele opgaven die de gemeentegrenzen overstijgen. Dit doen we onder andere met een tentoonstelling, regiogesprekken, ontwerpend onderzoek en artikelen. Het programma wordt mede mogelijk gemaakt door alle deelnemers van de SRBT (19 gemeenten, 4 waterschappen en provincie) en het Stimuleringsfonds Creatieve Industrie.