Mega-bakfietsen en bomen gaan de stad gezonder maken
CAST in actie

Mega-bakfietsen en bomen gaan de stad gezonder maken

dinsdag 15 maart 2016

Mega-bakfietsen en bomen gaan de stad gezonder maken

Op woensdag 2 maart organisserde CAST een avond over gezonde lucht. Luchtvervuiling is een van de minst zichtbare milieuproblemen, toch is ze weldegelijk aanwezig. Luchtvervuiling staat zelfs in de top 3 van veroorzakers van ziekte en sterfte in Nederland. En toch horen we er vrij weinig over. Maar waarom organiseert uitgerekend CAST, het centrum voor architectuur en stedenbouw, een avond over gezonde lucht? Dat heeft te maken met het feit dat de manier waarop we onze steden inrichten en gebruiken de kwaliteit van de lucht kan beïnvloeden. Hoe slimmer we met het gebruik en de inrichting ervan omgaan, hoe beter de kwaliteit van lucht kan worden. Jeroen Bezem schreef het verslag van de avond.

Verslag: Jeroen Bezem

Volgens Milieudefensie wonen wij in de meest vervuilde lucht van Europa. In hoeverre kunnen we de luchtkwaliteit verbeteren door onze steden anders in te richten en in te zetten op andere vormen van mobiliteit? Daarover buigen zich deze avond een longarts, een stedenbouwkundige en twee ontwerpers. Vervolgens analyseren een politicus en twee ambtenaren wat Tilburg kan doen om de lucht in de stad schoner te maken.


Mensen leven gemiddeld 1 jaar korter door luchtvervuiling

Longarts Jean Simons van het Elisabeth Ziekenhuis stelt dat het lastig is om vast te stellen wat exact de directe invloed van luchtkwaliteit is op de gezondheid: “In Nederland blijft de verontreiniging van bijvoorbeeld fijnstof onder de Europese normen, maar die normen zijn niet gerelateerd aan gezondheidsschade. Ook van verontreiniging die onder de norm blijft, kun je ziek worden.”

Gevraagd naar cijfers, zegt de longarts dat studies aangeven dat mensen in Nederland gemiddeld één jaar korter leven door de luchtvervuiling. Dat geeft weliswaar aan dat het ernstig is, maar deze cijfers vallen in het niet bij de daling van de gemiddelde levensverwachting door roken. Die bedraagt namelijk dertien jaar. Simons wijst erop dat niet alleen de longen gevaar lopen door luchtverontreiniging. Het ultrafijnstof (kleiner dan 0,1 micrometer) kan via de longen in het bloed terechtkomen en leiden tot hart- en vaatziekten.

Het is volgens de longarts overigens moeilijk om chronische blootstelling aan verontreinigde lucht een-op-een te relateren aan de gezondheid. “Maar bij piekbelastingen, zoals smog en het vuurwerk bij de jaarwisseling, dan zie ik mijn wachtkamer snel vollopen!” Binnen een stad zijn er ook grote verschillen. Mensen die langs drukke verkeersaders wonen, ademen meer verontreinigingen in, dat zal niemand verbazen. “Maar ik heb bijvoorbeeld ook een patiënt die aan de Piushaven woont. De woonboten daar hebben vrijwel allemaal houtkachels en daar heeft hij érg veel last van”, aldus Simons.

Gezonde verstedelijking

Het Haagse stedenbouwkundig ontwerpbureau Posad deed in opdracht van onder meer de gemeente Utrecht en het ministerie van Infrastructuur en Milieu onderzoek naar ‘gezonde verstedelijking’. Volgens Jaap Klaarenbeek van het bureau komt dat neer op “zaken als gezondheid vertalen naar ruimtelijke consequenties en ontwerpen”. Presentator Michel Jehae vraagt hem wat concreter te worden en Klaarenbeek voldoet graag aan die wens: “Het ministerie had ook vastgesteld dat veel steden op dit gebied met nogal vage begrippen en formuleringen bezig waren. Het wilde die steden daarom graag enkele stedenbouwkundige tools aanbieden, waarmee ze aan de slag kunnen. Maar daarvoor moesten we eerst het begrip ‘gezonde stad’ definiëren: een gezonde stad is een stad met gezonde mensen.”

Posad ging vervolgens aan de slag met de driehoek ‘mens-stad-leefstijl’, waarbij de laatstgenoemde hoekpunt staat voor ‘de invloed van het gebruik van de stad op de menselijke gezondheid’. Dat leidde tot de ontwikkeling van een generieke toolbox met ruimtelijke ontwerpingrepen. Klaarenbeek: “Door deze toe te passen op een specifieke locatie, kunnen specifieke kansen en kwaliteiten van een plek worden gebruikt om tot een gezond ontwerp voor wijk of straat te komen.”

Het bureau formuleerde vier generieke principes waarmee het stedelijk gebied kan bijdragen aan de gezondheid van de mens:

  1. Gezond verplaatsen door de stad.
  2. Publieke ruimte inrichten voor: bewegen, recreëren, ontmoeten en sporten.
  3. Synergie tussen publieke en private ruimte (werk, school, zorg, voorziening).
  4. Gezonde basisvoorzieningen (drinkwater, zorg, informatie, voeding).

“Je kunt mensen niet gezonder maken, enkel uitdagen tot gezonder gedrag”, stelt Klaarenbeek. Hij toont enkele ontwerpen voor het Jaarbeursgebied in Utrecht (klik hier voor meer informatie), met bredere stoepen aan de ‘zonzijde’ van de straat voor de vitamine D, ‘pocketparcs’ (kleine groene ruimtes tussen de bebouwing) voor het verlagen van de stress, hardlooproutes en zwemwater, buitenwerk- en -vergaderplekken, drinkwaterpunten en nog veel meer. “Die waterpunten zorgen ervoor dat jongeren veel minder frisdrank drinken”, aldus Klaarenbeek.

Gevraagd naar de elementen die betrekking hebben op het thema van vanavond, schone lucht, geeft hij toe dat een stedenbouwkundig ontwerp weinig kan veranderen aan de uitstoot van schadelijke stoffen. “Maar je kunt er wel voor proberen te zorgen dat met name voetgangers en fietsers er minder last van hebben. Zorg voor een verkeersontwerp dat leidt tot minder remmen en optrekken, en plan de fietsroutes niet langs de verkeersaders maar dwars door de wijken.”

Mega-bakfiets

Met de CargoBike XL won ontwerper Christian Suurmeijer de Innovatiechallenge Slimme en Gezonde Stad, uitgeschreven door het ministerie van Infrastructuur en Milieu. In een korte pitch maakt Suurmeijer duidelijk dat de fiets, die in de vorm waarin wij hem kennen circa 130 jaar oud is, nog lang niet uitontwikkeld is: “Er zijn nog steeds dingen aan te verbeteren, zeker in combinatie met de elektromotor.”

De CargoBike XL moet een alternatief worden voor de bestelbusjes die nu het straatbeeld van veel steden bepalen. Het is een bakfiets die uit verschillende modules wordt opgebouwd en in de grootste uitvoering 5 kubieke meter of 500 kilo aan lading kan vervoeren. Het transportvoertuig wordt 1 meter breed en haalt een maximale snelheid van 25 km/u. Het idee is dat de CargoBike XL in de toekomst gaat zorgen voor schone distributie binnen de stad. Overigens kan de CargoBike XL (omdat het formeel een fiets is) al de weg op. Maar op het moment dat de CargoBike helemaal wordt doorontwikkeld, groter wordt, en hierdoor wellicht een ander type voertuig wordt, zal er gekeken moeten worden naar de wet- en regelgeving. 

Binnenkort start er een pilotproject in Amersfoort, maar het zou zomaar kunnen dat de mega-bakfiets van Suurmeijer later dit jaar ook al in Tilburg rondrijdt. In het publiek blijken twee eigenaren van fietskoeriersbedrijf Raas Koeriers te zitten en zij zijn zeer enthousiast: “Wanneer kunnen we er hier in Tilburg mee aan de slag?”

Gefascineerd door stof

Ontwerpster Annemarie Piscaer van Studio Dust raakte tijdens haar opleiding aan de Design Academy Eindhoven in de ban van stof. Voor haar afstudeerwerk, getiteld ‘Beauty of the insignificant’, gebruikte ze industrieel stof (wolpluis) dat zij verviltte, waarna ze er karpetten van maakte. “Ik raakte gefascineerd door het stof. Het begon met wolpluis, maar het werd steeds kleiner. Uiteindelijk kwam ik uit bij fijnstof.”

Wat dat betreft is ze op haar plaats bij het Stadslab Luchtkwaliteit in haar woonplaats Rotterdam. Het Stadslab bestaat uit een kern van negen personen – ontwerpers, techneuten, een bioloog en kritische bewoners – en onderzoekt en ontwikkelt ruimtelijke ingrepen die de luchtkwaliteit in de stad verbeteren, met de drukke Rotterdamse verkeersader ’s-Gravendijkwal als testcase. In juli 2014 vroeg de gemeente Rotterdam bewoners en ondernemers mee te denken over maatregelen om de luchtkwaliteit op en om de ’s-Gravendijkwal te verbeteren. Piscaer: “We hebben gereageerd op deze oproep en voorstellen gepresenteerd. Na de presentatie van onze plannen, gesprekken met de gemeente Rotterdam en verdere verdieping in het onderwerp, besloten we de handen ineen te slaan en het Stadslab Luchtkwaliteit op te richten.”

Met o.a. debatten, evenementen en exposities heeft het stadslab zichtbaarheid, reuring en ontmoeting gecreëerd. “Iedere vraag leidde eigenlijk tot een nieuwe vraag”, zegt Piscaer. “Zo hebben we aan diverse experts de vraag gesteld ‘Wat zijn de meest vervuilende fijnstofbronnen in Rotterdam?’. Iedereen gaf een ander antwoord.” Dat vraagstuk is door het Stadslab verwerkt in een kort filmpje.

Duurzaamheidsmanifest

Verbetering van de luchtkwaliteit is een van de speerpunten in het Duurzaamheidsmanifest dat GroenLinks Tilburg voor de stad heeft geschreven. De ondertitel van dat manifest is ‘Sneller, intensiever en meer samenhangend’ en Martin de Wolf van GroenLinks wil graag vertellen wat dat betekent voor de Tilburgse lucht: “Het is mooi dat het gemeentebestuur in haar plannenmakerij perspectieven schetst voor het jaar 2040, of zelfs 2045, maar wij willen dat er al veel eerder resultaten worden behaald. En waar de Europese norm voor fijnstof (PM10) uitgaat van 40 microgram per kubieke meter, willen wij graag toe naar 20 microgram.”

In de plannen van GroenLinks staat onder meer dat er 120.000 bomen bij moeten komen in de stad, dat Tilburgers in 2025 bij 75 procent van de korte ritjes (minder dan 7 km) de fiets pakken in plaats van de auto en dat het vuurwerk bij de jaarwisseling centraal en zo ‘groen’ mogelijk wordt geregeld. De Wolf wijst er ten slotte op dat in het nieuwe mobiliteitsplan waarmee GroenLinks-wethouder Mario Jacobs nu druk bezig is, luchtkwaliteit een van de leidende principes zal zijn.

Ideeën ophalen

Over de ideeën van GroenLinks laten Koen van Waes en Michel de Voogd zich niet uit, maar ze hebben deze avond ongetwijfeld driftig aantekeningen zitten maken. Deze ambtenaren werken namelijk aan het nieuwe mobiliteitsplan voor de Tilburg. Het vorige Tilburgse Verkeers- en Vervoer Plan (TVVP) is namelijk formeel in 2015 afgelopen en in het coalitieakkoord staat het volgende te lezen: ‘We werken samen met inwoners en ondernemers aan de ambitie om de mobiliteit in Tilburg slim, schoon en veilig te maken’. Dat betekent dat de ambtenaren nu bezig zijn met het ophalen van ideeën in de stad.

“In de nieuwe mobiliteitsvisie is bereikbaarheid geen doel op zich”, stelt De Voogd. “Vroeger waren verkeerskundigen bezig met verkeer, en dan vooral gemotoriseerd verkeer. Nu zien we het verkeer in dienst van de mens. Dat betekent dat er in onze visie ook meer aandacht komt voor fietsers, voetgangers en logistiek.” Van Waes en De Voogd hebben al diverse gesprekken gevoerd met stakeholders, zoals het bedrijfsleven, het fietsforum en de NS. In de komende maanden gaat men samen met Tilburg DebatStad (waar ook CAST deel van uitmaakt) op zoek naar input vanuit de stad. Ook kunnen mensen terecht op deze speciale website. Uiteindelijk moeten die ideeën allemaal worden samengevoegd tot een strategisch document dat in het najaar aan de gemeenteraad wordt voorgelegd.

Er worden vanavond vanuit het publiek al diverse ideeën geopperd: “Maak de binnenstad autovrij.” “Zorg voor wandel- en fietsknooppunten in de binnenstad, zodat er aansluiting wordt gemaakt met het buitengebied.” “Realiseer meer locaties waar je je fiets droog kunt stallen.” “Voer een maximumsnelheid van 30 km/u in op de cityring.” Niet alle ideeën zijn even levensvatbaar, maar het geeft wel aan dat de stad graag wil meedenken.

Terug naar overzicht Naar de activiteit
Agenda
architectuurgids Architectuurgids

Bestel online de architectuurgids midden-brabant of bekijk hem online.

Lees meer
CAST
Blijf op de hoogte

En schrijf u vandaag nog in voor onze CAST nieuwsbrief.